ความรู้เกี่ยวกับการบริจาคดวงตา
ความรู้เกี่ยวกับการบริจาคและปลูกถ่ายกระจกตา
รู้จักดวงตา
ดวงตาของมนุษย์ อยู่ในเบ้าตา (orbit) ซึ่งมีโครงสร้างของกระดูกที่โอบล้อมรอบเพื่อปกป้องลูกตา ลูกตาสามารถเคลื่อนไหวภายในเบ้าตาได้โดนอาศัยกล้ามเนื้อนอกลูกตา (extraocular muscles) ประกอบด้วย กล้ามเนื้อ 6 มัด ได้แก่ superior rectus, inferior rectus, lateral rectus, medial rectus, superior oblique และ inferior oblique ทำหน้าที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของดวงตา ไปในทิศทางต่างๆ โดยกล้ามเนื้อเหล่านี้ เกาะติดกับตาขาว (sclera) เป็นเนื้อเยื่อเกี่ยวพันที่หุ้มลูกตา ทำให้ลูกตาคงรูปร่างและแข็งแรง
ส่วนหน้าของดวงตา ประกอบไปด้วย กระจกตา (cornea) เป็นส่วนหน้าสุดของดวงตาลักษณะโค้งและโปร่งใส ช่วยในการหักเหแสง ม่านตา (iris) ส่วนที่เป็นสีของดวงตา สามารถขยายและหดตัวเพื่อเปลี่ยนแปลงขนาดของ รูม่านตา (pupil) เป็นรูวงกลมตรงกลางม่านตา เพื่อควบคุมและปรับปริมาณแสงเข้าสู่ดวงตา เลนส์ตา (lens) อยู่ด้านหลังม่านตา เป็นหนึ่งในตัวหักเหแสงหลักของดวงตา
โครงสร้างที่บริเวณผิวของดวงตา (ocular surface) เป็นโครงสร้างเชิงทำงานที่ประกอบด้วยเยื่อบุตาขาว (conjunctivae) ที่ปกคลุมตั้งแต่บริเวณเปลือกตาชั้นใน และไปสิ้นสุดที่ขอบของกระจกตา ที่มีโครงสร้างที่เรียกว่า limbus เปลือกตา และส่วนประกอบต่างๆของน้ำตา (tear film)
ส่วนหลังของดวงตา ประกอบไปด้วย วุ้นตา (vitreous humor) มีลักษณะเป็นของเหลวคล้ายวุ้นใสมีหน้าที่ช่วยรักษาโครงร่างและรูปร่างลูกตา จอประสาทตา (retina) ประกอบด้วยเซลล์และแขนงเส้นประสาทมากมาย ทำหน้าที่รับแสงแล้วแปลงสัญญาณเพื่อส่งไปแปลผลสมอง เส้นประสาทตา (optic nerve) เป็นกลุ่มเส้นประสาทหลักที่เชื่อมต่อจอประสาทตากับสมอง เพื่อแปลผลให้เกิดการมองเห็น
โรคที่เกี่ยวข้องกับกระจกตา ที่เป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เกิดภาวะกระจกตาพิการ (corneal blindness)
1. โรคกระจกตาเสื่อม (Corneal dystrophies)
2. แผลเป็นที่กระจกตา (Corneal scar)
3. กระจกตาติดเชื้อ (Corneal ulcers)
4. กระจกตาโป่งพองหรือกระจกตาย้วย (Keratoconus)
การปลูกถ่ายกระจกตา (Corneal transplantation หรือ Keratoplasty) คืออะไร
การปลูกถ่ายกระจกตา คือการผ่าตัดนำกระจกตาที่ขุ่นมัว เสื่อมสภาพ เสียหาย หรือเป็นโรคของผู้ป่วยออก
และปลูกถ่ายด้วยเนื้อเยื่อกระจกตาจากผู้บริจาคดวงตาที่เสียชีวิตแล้ว เพื่อรักษาให้ผู้ป่วยกลับมามองเห็นได้อีกครั้ง
ข้อบ่งชี้ของการปลูกถ่ายกระจกตา
1. Optical เพื่อรักษาและแก้ไขกระจกตาพิการ อาทิเช่น กระจกตามีความขุ่นฝ้า หรือมีความขรุขระของผิวกระจกตา ซึ่งอาจพบในโรคกระจกตาเสื่อม (corneal dystrophy)
แผลเป็นที่กระจกตา (corneal scar) หรือกระจกตาบวม (corneal edema) เป็นต้น
2. Therapeutic เพื่อการรักษา มักทำในกรณีฉุกเฉิน เช่น กระจกตาทะลุจาก อุบัติเหตุ หรือแผลติดเชื้อของกระจกตาที่ควบคุมไม่ได้เพื่อเป็นการรักษาตาดวงนั้นไว้
3. Tectonic เป็นการผ่าตัดเพื่อปรับโครงสร้างของกระจกตา เสริมความแข็งแรง หรือรักษารูปร่างของกระจกตา อาทิเช่นในกรณีที่มีภาวะกระจกตาบางมาก (corneal thinning)
มีการขาดหายไปของเนื้อกระจกตา หรือมีรอยทะลุของกระจกตา
4. Cosmetic เพื่อความสวยงาม อาทิเช่นในกรณีที่ กระจกตาขุ่นขาวในดวงตาที่สูญเสียการมองเห็นถาวร แต่มักไม่นำมาใช้เป็นจุดประสงค์หลัก และอาจเลือกใช้วิธีการอื่นๆ แทน
เช่น การใส่ลูกตาเทียม
กระจกตาได้มาจากไหน
กระจกตาบริจาค ได้รับบริจาคจากผู้เสียชีวิตหรือผู้ที่มีภาวะสมองตาย โดยเสียชีวิตในโรงพยาบาลหรือในบ้านพัก โดยผู้บริจาคต้องมีอายุอยู่ระหว่าง 4-75 ปี เสียชีวิตไม่เกิน 6 ชั่วโมง
หรือ 12 ชั่วโมงในกรณีที่ได้รับการเก็บรักษาร่างที่อุณหภูมิ 2-8 องศาเซลเซียส ภายใน 4 ชั่วโมงหลังเสียชีวิต (หากบริจาคร่างเป็นอาจารย์ใหญ่ สามารถบริจาคดวงตาได้ ตามเงื่อนไขของแต่ละสถาบัน)
ผู้บริจาคดวงตาจะต้องผ่านการประเมินของศูนย์ดวงตาสภากาชาดไทย โดยมีรายละเอียดเบื้องต้น อาทิเช่น
* ปราศจากเชื้อที่ติดต่อได้ทางการปลูกถ่ายกระจกตา อาทิเช่น ไวรัสตับอักเสบ บี ไวรัสตับอักเสบ ซี ไวรัสเอดส์ ซิฟิลิส
* ไม่มีโรคทางระบบประสาท ที่อาจมีการนำโรคผ่านทางการปลูกถ่ายกระจกตา อาทิเช่น โรคพาร์กินสัน
* สายตาสั้น สายตายาว สายตาเอียง หรือผู้ที่เคยผ่าตัดต้อกระจกมาแล้ว สามารถบริจาคได้
* มะเร็ง สามารถบริจาคได้ ยกเว้น มะเร็งเม็ดเลือดขาวในระยะแพร่กระจาย มะเร็งต่อมน้ำเหลือง มะเร็งตับ มะเร็งสมองส่วนหน้า มะเร็งในลูกตา
* ไม่อยู่ในภาวะติดเชื้อในกระแสโลหิต เป็นต้น
การปลูกถ่ายกระจกตา (Corneal transplantation) ทำอย่างไร
* การผ่าตัดปลูกถ่ายกระจกตาทุกชั้น (penetrating keratoplasty) เป็นการผ่าตัดกระจกตาในผู้ป่วยที่มีปัญหากระจกตาในทุกชั้น ที่จำเป็นต้องได้รับการปลูกถ่ายกระจกตาใหม่ทั้งหมดทุกชั้
* การปลูกถ่ายกระจกตาเฉพาะชั้น (Lamellar Keratoplasty) ในกรณีที่กระจกตามีรอยโรคเพียงบางส่วน
แพทย์จะทำการปลูกถ่ายกระจกตาเฉพาะชั้นที่มีปัญหาเท่านั้น ทำให้มีระยะเวลาพักฟื้นสั้นกว่า
ทั้งนี้ การผ่าตัดปลูกถ่ายกระจกตา ขึ้นอยู่กับโรคของผู้ป่วย ความรุนแรงของโรค ซึ่งอยู่ในดุลยพินิจของจักษุแพทย์
ผู้ทำการรักษา